Bản dịch tiếng Việt của cuốn sách có tựa là “Getting Started with Soldering” nhằm giúp cộng đồng người Việt tham khảo thuận lợi, không nhằm mục đích thương mại. Cuốn sách nguyên bản tiếng Anh được đăng ký bản quyền năm 2017 thuộc về tác giả Marc de Vinck. Sách do Maker Media, Inc. xuất bản.

Khắc phục sự cố và Sửa lỗi

Quá trình hàn khá đơn giản, nhưng một vài thứ có thể sẽ bị lỗi. Nhưng điều may mắn là hầu hết các vấn đề này có thể tránh được hoặc dễ dàng sửa chữa. Sau khi luyện tập, bạn sẽ có thể hàn hàng trăm mối hàn mà không có bất kỳ vấn đề nào.

CÁC LỖI THƯỜNG GẶP

Trong phần này, chúng ta sẽ xem xét các lỗi phổ biến thường gặp đối với những người mới học hàn, cách nhận biết chúng và biện pháp khắc phục. Ngay cả các chuyên gia đôi khi cũng mắc phải những lỗi này, vì vậy đừng cảm thấy buồn nếu bạn mắc lỗi. Mọi thứ sẽ trở nên tốt hơn bằng cách luyện tập!

Mối hàn lạnh

Lỗi phổ biến nhất mà tôi thấy mọi người hay mắc phải là không làm nóng các linh kiện bằng nhau, hoặc không đủ nóng, tạo ra mối hàn lạnh. Điều này xảy ra khi chân linh kiện không được làm nóng hoàn toàn bằng mỏ hàn hoặc đặt mỏ hàn vào chân linh kiện trong thời gian quá ngắn hoặc ở nhiệt độ quá thấp, như trong Hình 4-1. Điều này làm cho chì hàn bám vào chân linh kiện nhưng không bám vào pad đồng của PCB. Điều tương tự cũng có thể xảy ra nếu bạn làm nóng miếng pad đồng của PCB nhiều hơn chân linh kiện, dẫn đến việc miếng pad có đủ chì hàn, nhưng chân linh kiện thì không. Trong cả hai trường hợp, việc làm thấm chì hàn để tạo nến một mối hàn giữa điện và cơ đã không xảy ra. Bạn có thể sửa lỗi bằng cách làm nóng lại mối hàn ở vị trí chưa có đủ chì hàn và cố gắng hàn lại.

Bạn có thể cần phải cho thêm một ít chì hàn nếu mối hàn trông bẩn quá do bị oxy hóa.

LỜI KHUYÊN Nếu mối hàn bị oxy hóa (nhìn có vẻ như “bẩn bẩn”), nguyên nhân có thể là do quá nóng hoặc một số lý do khác, bạn có thể thêm một ít nhựa thông hoặc một ít chất chì hàn lõi nhựa thông để giúp chì hàn chảy mạnh hơn. Bạn có thể mua bút nhựa thông hoặc bột nhựa thông để dùng cho việc này. Khi bạn cần sửa lại một mối hàn, cây bút nhựa thông là một cứu cánh. Chỉ cần thoa một chút nhựa thông lên mối hàn và hàn lại, rất đơn giản.

Quá ít chì hàn

Một vấn đề khá phổ biến khác là không có đủ chì hàn cho mối hàn (xem Hình 4-2). Tôi thấy điều này thường xảy ra với những người sợ mình hàn không được. Họ sợ bảng mạch sẽ bị cháy nếu làm nóng quá lâu, vì vậy họ chỉ cho một ít chì hàn vào và sau đó giảm nhiệt xuống. Mặc dù sự thật là bạn có thể sẽ làm cháy bảng mạch nếu làm nóng quá lâu, nhưng việc không cho đủ chì hàn sẽ tạo ra mối hàn kém. Để khắc phục lỗi này, đơn giản là làm nóng lại mối hàn và cho thêm chì hàn.

Quá nhiều chì hàn

Quá nhiều chì hàn cũng có thể là một vấn đề (xem Hình 4-3). Mặc dù bạn có thể tránh được lỗi phổ biến này, nhưng nếu chì hàn không chỉ nằm ở mối hàn, nó có thể gây ra vấn đề. Ví dụ, nếu chì hàn dính vào một dây dẫn hoặc pad khác của PCB, nó có thể gây ngắn mạch chân linh kiện khác. Nếu bạn cho quá nhiều chì hàn vào một mối hàn, việc loại bỏ nó sẽ dễ dàng thực hiện bằng dây bện đồng hoặc ống hút hàn, một kỹ thuật sẽ được đề cập ở phần sau của chương này.

 

 

 

 

Quá nhiệt

Mặc dù khi hàn thường hay để nhiệt độ thấp hơn một chút, nhưng nhiệt độ quá cao cũng có thể gây ra nhiều vấn đề (xem Hình 4-4). Nó có thể làm xấu mối hàn, và nó cũng có thể làm PCB bị  hoặc cháy, cả hai đều không tốt! Trong một số trường hợp, pad đồng của PCB có thể bị hỏng không sửa chữa được, mặc dù điều này cũng hiếm khi xảy ra. Cuối cùng, quá nhiệt có thể làm hỏng linh kiện, đặc biệt đối với IC hoặc các linh kiện nhạy cảm với nhiệt. Quá nhiệt rất khó khắc phục, vì vậy cách phòng ngừa tốt nhất là để nhiệt độ vừa phải thôi. Mối hàn lạnh thì dễ khắc phục hơn, bằng cách làm cho chì hàn ở mối hàn chảy ra và hàn mối mới hoàn hảo hơn.

Linh kiện di chuyển trong khi hàn

Bạn cần đảm bảo rằng các linh kiện bạn đang hàn được giữ cố định và đây là lý do tại sao bạn cần sử dụng bàn tay thứ ba hoặc gá đỡ PCB. Nếu các linh kiện di chuyển trong khi chì hàn đang nóng, bạn sẽ tạo ra một mối hàn trông rất thô, như nhìn thấy ở bên trái của Hình 4-5. Điều này được xem là

mối hàn bị xô lệch. Điều này có thể làm mối hàn không chắc chắn và nó cũng làm cho mối hàn giòn hơn, có thể dẫn đến sự cố lỏng mạch trong tương lai. Bạn có thể khắc phục loại mối hàn kém này bằng cách làm cho chì hàn ở mối hàn chảy ra, nhưng trong lúc đó phải đảm bảo không có linh kiện nào xê dịch đi nhé. Một lần nữa, bạn có thể cần thêm một ít nhựa thông hoặc chì hàn để làm cho chì hàn chảy mạnh hơn và mối hàn thấm chì tốt hơn.

Chân linh kiện được hàn vào PCB

Thỉnh thoảng khi bạn hàn một linh kiện vào PCB, bạn uốn cong các chân  xuống quá thấp và vô tình chân linh kiện bị hàn dính vào PCB (như trong Hình 4-6). Điều này sẽ gây ra ngắn mạch và nói chung điều này là không tốt! Bạn có thể dễ dàng tránh được tình trạng này bằng cách uốn cong các dây dẫn không quá 45° so với mối hàn. Để khắc phục lỗi này, bạn sẽ cần phải loại bỏ hết chì hàn và hàn lại. Đừng lo lắng: việc loại bỏ chì hàn không quá khó! Và đó chính xác là những gì tôi muốn nói về tiếp theo đây.

Như tôi đã đề cập trước đó, cách khắc phục phổ biến nhất đối với các lỗi là đơn giản chỉ cần loại bỏ chì hàn và bắt đầu hàn lại. Điều may mắn là việc loại bỏ chì hàn không khó và có một số cách để thực hiện. Chúng ta sẽ xem một số cách trong phần tiếp theo và tìm hiểu thêm về một số công cụ cần thiết.

CÁC CÁCH LOẠI BỎ CHÌ HÀN

Như tôi đã đề cập trong suốt chương này, giải pháp thông dụng nhất cho các vấn đề về hàn là loại bỏ chì hàn. Tùy thuộc vào từng trường hợp, sẽ có các cách khắc phục khác nhau.

Cách dễ nhất và nhanh nhất để khắc phục một mối hàn bắt cầu (xem Hình 4-7) là chỉ cần làm nóng lại mối hàn và loại bỏ chì hàn ở đoạn bắt cầu. Để làm điều này, trước tiên hãy đảm bảo mỏ hàn của bạn nóng và dùng miếng bọt biển lau sạch chì hàn còn dính trên mũi hàn. Tiếp theo, hàn lại mối hàn và nhấc mũi hàn ra. (Xem hình 4-8.) Làm sạch chì hàn dính trên mũi hàn bằng cách gõ nhẹ nó vào miếng bọt biển một lần nữa. Bạn có thể lặp lại quá trình này một vài lần để xem nó đã loại bỏ hết lượng chì hàn thừa hay chưa, nhưng hãy cẩn thận đừng để chì hàn hoặc PCB bị nóng quá.

Khi bị một mối hàn bắt cầu giữa hai pad, cách giải quyết vấn đề nhanh nhất là làm nóng trở lại.

Khi bạn mắc lỗi quá nhiều chì hàn và kỹ thuật làm nóng thông thường không có hiệu quả, hoặc có nhiều mối hàn bắt cầu cần được xử lý, hãy sử dụng môt dây bện đồng để giải quyết vần đề này một cách dễ dàng. Bắt đầu bằng cách làm sạch mỏ hàn và làm cho dây bện đồng nóng lên. Tiếp theo, đặt dây bện đồng lên trên chì hàn dư thừa mà bạn muốn loại bỏ. Đặt mỏ hàn của bạn lên trên dây bện đồng và bạn sẽ thấy chì hàn dư thừa bị hút vào dây bện đồng. (Xem Hình 4-9.) Khi thấy dây bện đồng đã hút hết chì hàn, hãy nhấc mỏ hàn và dây bện đồng ra cùng một lúc. Điểm mấu chốt ở đây phải là cùng một lúc. Điều này đảm bảo chì hàn đang còn nóng chảy sẽ được loại bỏ ra cùng với dây bện đồng. Đây là một giải pháp tốt để loại bỏ chì hàn thừa, nhưng nếu bạn cần loại bỏ tất cả chì hàn để bạn có thể tháo linh kiện ra, bạn cần sử dụng một dụng cụ hút chì hàn, và chúng ta sẽ xem cách làm này ở phần tiếp theo sau đây.

 

 

 

Bút hút chì hàn là một máy bơm hút chân không cầm tay, nhỏ gọn, sẽ loại bỏ an toàn chì hàn đang nóng chảy. Cách sử dụng bút hút chì dễ thôi, nhưng nó đòi hỏi thao tác phải nhanh. Chuẩn bị sẳn bút hút chì để hút chì hàn bằng cách nhấn pít tông xuống. Tiếp theo, một tay bạn cầm mỏ hàn và tay kia cầm bút hút chì, hãy làm nóng mối hàn mà bạn muốn hút chì (xem Hình 4-10). Bây giờ hãy nhấc mỏ hàn ra, ngay lập tức đặt đầu bút hút chì vào chổ mối hàn và nhấn nút. Làm như vậy là tạo ra một chân không để hút chì hàn đang nóng chảy. Cuối cùng, nhấn pít tông xuống và đẩy chì hàn đã nguội vào một thùng chứa thích hợp để hủy bỏ. Cứ lặp lại như vậy cho đến khi loại bỏ hết chì hàn.

 

 

 

 

Bút hút chì hàn bằng điện, như Hình 4-11, là một công cụ mới mà tôi tìm thấy khi tôi nghiên cứu để viết cuốn sách này, và sau khi sử dụng nó, tôi ngay lập tức yêu quý nó và dùng nó làm công cụ giảng dạy. Giống như bút hút chì hàn thông thường, bạn đặt đầu bút lên trên khu vực cần hút bỏ chì hàn. Dụng cụ này có tích hợp cả bộ làm nóng, vì vậy bạn không cần phải thực hiện thao tác nhanh, đôi khi có vẻ hơi rắc rối, để chuyển từ đang làm nóng bằng mỏ hàn sang sử dụng bút hút chì. Tôi nghĩ rằng mọi người không cần nhất thiết phải có công cụ này, vì bút hút chì hàn thông thường vẫn làm tốt. Tuy nhiên, đối với một xưởng đông người, đặc biệt là xưởng dạy hàn, đây có thể là bảo bối (và là thiết bị cứu PCB!). Để sử dụng hàng ngày, tôi thường dùng cái thông thường không chạy bằng điện, nhưng khi tôi dạy cho sinh viên, tôi chắc chắn sẽ mang theo công cụ này để sử dụng cho những lỗi không thể tránh khỏi.

Sau khi bạn sử dụng bút hút chì hàn, bạn phải đẩy hết chì hàn đã qua sử dụng ra khỏi thiết bị. Nhưng chì hàn đó sẽ đi đâu? Thường thì tôi thấy mọi người bỏ nó lên băng ghế của họ hoặc tệ hơn nữa là sàn nhà. Nếu những mẩu nhỏ chì hàn này dính vào PCB của bạn, chúng có thể gây ra ngắn mạch. Tồi tệ hơn, nếu chúng ta dẫm lên các mẫu chì này và làm vương vãi khắp nơi, sẽ gây nguy hiểm cho môi trường. Hãy làm ơn chuẩn bị một thiết bị thích hợp để xử lý các mẫu chì hàn từ bút hút chì của bạn, đó là một cái hộp chứa dùng riêng cho bút hút chì hàn. (Xem Hình 4-12.). Đây là một trong những dự án tự chế (DIY) dễ dàng nhất khi bạn làm điện tử. Đơn giản chỉ cần tìm một cái hộp nào đó và cắt một vòng tròn nhỏ trên nắp hộp. Khi bạn sử dụng bút hút chì hàn, hãy đặt đầu của nó qua lỗ mở ở nắp của hộp và đẩy chì hàn đã qua sử dụng vào đó. Tuy nhiên, nếu bạn đang sử dụng bút hút chì hàn điện, hãy chắc chắn rằng bạn đã cắt một lỗ đủ lớn để đầu nóng của bút không làm chảy nhựa.

SỬA CÁC PAD BỊ BONG RA

Mặc dù là rất hiếm, nhưng đôi khi bạn cần phải khắc phục một pad bị bong ra trên PCB. Điều này thường xảy ra do PCB bị làm nóng quá mức, nhưng tôi cũng đã thấy điều này xảy ra với các PCB kém chất lượng. Nếu bạn mua PCB ở một cửa hàng có uy tín, thì hầu như không bao giờ xảy ra. PCB kém chất lượng thường rất rẻ và được mua từ các cửa hàng trực tuyến không tên tuổi. Tôi cho rằng tiền nào thì của đấy thôi.

Thành thật mà nói, tôi cũng gặp khó khăn không ngờ khi thực hiện khắc phục một pad trên PCB loại tốt trong xưởng của tôi. Sau khi làm nóng và giữ nguyên như vậy trên PCB trong vòng 30 giây, quá khoảng 26 giây, kết quả là tôi đã phải xoay sở với một pad bị bong nhẹ. Thật sự rất khó khi thực hiện khắc phục loại lỗi này. Nó là một bằng chứng để thấy rằng bạn nên mua loại PCB có nguồn gốc rõ ràng.

Có những trường hợp bạn không thể sửa được cái pad bị bong ra, và đôi khi cuối cùng thì cái pad bị bong ra đó cũng chả ảnh hưởng gì đến dự án của bạn. Tuy nhiên, lúc nào bạn muốn cố gắng khắc phục nó. Một khi bạn thấy pad bị bong ra, hãy dừng lại! Tiếp theo, hút bỏ chì hàn bằng bút hút chì. Bây giờ, hãy cắt chân linh kiện dài vừa đủ để giữ miếng pad đúng vị trí, nhưng đừng để dài quá vì có thể nó sẽ gây ra ngắn mạch cho các linh kiện khác. Tiếp theo, uốn cong phần chân linh kiện bị cắt xuống PCB một góc 90° và nó sẽ giữ miếng pad đúng vị trí. Cuối cùng, hàn nó lại. Trong hình 4-13, bạn có thể thấy rằng tôi bẻ cong chân linh kiện sang bên phải, nơi không có linh kiện nào khác và hàn nó vào vị trí. Điều này để sửa các pad bị bong ra. Nếu không được, bạn có thể bỏ qua nó và chuyển sang hàn linh kiện khác hoặc trong trường hợp xấu nhất bạn có thể phải bắt đầu lại với một PCB mới.

Điều may mắn là pad bị bong ra là rất hiếm và dẫn đến làm hỏng PCB khi khắc phục nó là cực kỳ hiếm, đặc biệt là sau khi bạn đã biết cách hàn vài mối hàn lận lưng rồi.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *